Intro
Kurdisk • کردی

ئاژه‌ڵه‌ ئاسایىیه‌کان له‌ نه‌رویج

له‌ نه‌رویج ئاژه‌ڵی کێوی جۆراوجۆر هه‌یه‌. زۆربه‌ی ئاژه‌ڵان له‌ نه‌رویج مه‌ترسىیان نىیه‌ بۆ مرۆڤ و ئه‌توانین به‌بێ ترس له‌ ئاژه‌ڵه‌ کێوىیه‌کانی سروشت به‌کاربهێنن. هه‌ندێک ئاژه‌ڵ له‌ دارستاندا ئه‌ژین، و هه‌ندێکی تریشیان له‌ شاخدا. ئێشتا که‌مێک له‌ نزیکتره‌وه‌ ته‌ماشای هه‌ندێکیان ئه‌که‌ین.

  • وورچ
  • سمۆره‌
  • ئێلگ
  • گاوپێ
  • که‌روێشکه‌ کێوی
  • ئاسک
  • ره‌ین
  • رۆدیر
  • ڕێوی
  • گورگ
  • بۆره‌ مار (افعی)

©Baard Næss/Samfoto©Baard Næss/Samfoto
وورچ

زۆر جۆر وورچ هه‌یه‌. ئه‌و جۆره‌ی که‌ له‌سه‌ر زه‌وه‌ی نه‌رویج ئه‌بینرێت ناوی وورچی قاوه‌یىیه‌. ئه‌مڕۆ له‌ دارستانه‌کانی نه‌رویج زۆر وورچ نابینرێت. وورچ ئه‌کرێ به‌رزىیه‌که‌ی 125 سم و کێشه‌که‌شی تا 350 کیلۆ بێت. وورچ به‌ زۆری له‌سه‌ر خواردنی بار bær و ڕووه‌ک ئه‌ژی. به‌ڵام ئه‌شکرێت که‌ جار جار مه‌ڕ بخوات.

وورچ له‌ ته‌وای زستاندا له‌ کوندا ئه‌مێنێته‌وه‌. ئه‌م کونانه‌ ڕه‌نگه‌ ژوورێکی بچووکی ژێر زه‌وه‌ی یان ناو ئه‌شکه‌وت بێت. هه‌تا به‌هار لێره‌دا ئه‌خه‌وێت.


©Asgeir Helgestad/Samfoto©Asgeir Helgestad/Samfoto
سمۆره‌

سمۆره‌ له‌ سه‌راسه‌ری ووڵاتدا هه‌یه‌، به‌ڵام زۆرتر له‌ شوێنه‌ پان و به‌رینه‌کان و له‌و شوێنانه‌ که‌ داری کاژی تێدایه‌ هه‌ن. سمۆره‌ ئه‌توانرێت زۆر به‌ ئاسانی بناسرێته‌وه‌ به‌ هۆی کلکه‌ گه‌وره‌ تووکنه‌که‌یه‌وه‌. له‌ هاویندا پێسته‌که‌ی قاوه‌یی سوورباوه‌ و له‌ زستانیشدا سپىیه‌کی ڕه‌ساسىیه‌. سمۆره‌ له‌سه‌ر گوێز و تۆو ئه‌ژی و هه‌روه‌ها به‌چکه‌ و هێلکه‌ی باڵنده‌ش ئه‌خوات. کێشی سمۆره‌یه‌کی گه‌وره‌ نزیکه‌ی 1 کیلۆیه‌.


©Kjell-Erik Moseid/Samfoto©Kjell-Erik Moseid/Samfoto
ئێلگ

ئێلگ گه‌وره‌ترین ئاژه‌ڵی دارستانی نه‌وریجه‌. به‌ شای دارستانیش ناسراوه‌. ته‌نها شاخی ئێلگی نێر هه‌تا 150 سم درێژ ئه‌بێته‌وه‌! به‌رزایی شانی ئێلگێکی گه‌وره‌ساڵ ئه‌گاته‌ نزیکه‌ی 230 سم و کێشه‌که‌ی له‌ نێوان 400 تا 800 کیلۆدایه‌. ئێلگ گیاخۆره‌.


©Asle Hjellbrekke/Samfoto©Asle Hjellbrekke/Samfoto
گاوپێ

گاوپێ له‌ پشیله‌یه‌کی گه‌وره‌ ئه‌چێت که‌ گوێکانی به‌ تۆپه‌ڵێک مووی ڕه‌ش داپۆشراوه‌. پێسته‌که‌ی قاوه‌یىیه‌کی کاڵه‌ و به‌ڵه‌کی ڕه‌شی له‌سه‌ره‌ و سه‌ری کلکی ڕه‌شه‌. گاوپێ له‌ هه‌موو دارستانه‌کانی ووڵات هه‌تاکو ترومس له‌ باکور ئه‌ژی. به‌شێوه‌یه‌کی ئاسایی هه‌تا مه‌ترێک درێژه‌. گاوپێ ئاژه‌ڵێکی گۆشتخۆره‌. خواردنه‌که‌ی بریتىیه‌ له‌ باڵنده‌، که‌روێشک، جرج، مشک، هه‌روه‌ها پشیله‌ و مه‌ڕیش ئه‌خوات.


©Steinar Myhr/Samfoto©Steinar Myhr/Samfoto
که‌روێشکه‌ کێوی

نزیکه‌ی 100 جۆر که‌روێشک هه‌یه‌ له‌ دنیادا. ئه‌و که‌روێشکه‌ی له‌ نه‌رویج ئه‌ژی نزیکه‌ی 60 سم درێژه‌. ددانی پێشی سه‌ره‌وه‌ی گه‌وره‌یه‌، دوو ڕانی درێژی به‌هێزی دواوه‌ و کلکی کورت و گوێیه‌کی درێژی هه‌یه‌. پێسته‌که‌ی له‌گه‌ڵ وه‌رزه‌کانی ساڵدا ئه‌گۆڕێت. له‌ هاویندا قاوه‌یىیه‌کی ڕه‌ساسی باو و له‌ زستانیشدا سپىیه‌. که‌روێسکی کێوی له‌ هه‌موو شوێنێکی ووڵات بڵاوه‌ و حه‌زی له‌ دارستان، زه‌وی و شاخه‌. که‌روێشکی کێوی گیا خۆره‌.


©Helge Sunde/Samfoto©Helge Sunde/Samfoto
ئاسک

ئاسک له‌ دارستان و قه‌راغی دارستانه‌کاندا ئه‌بینرێت. پێسته‌که‌ی هاوین سوور، ڕه‌ساسی یان قاوه‌یىیه‌، به‌ڵام له‌ زستاندا ڕه‌ساسیتر و تۆختره‌. ئاسک گیاخۆره‌ و شانی هه‌تا نزیکه‌ی 125 سم به‌رزه‌. نێره‌که‌ی شاخێکی زۆر جوانی هه‌یه‌. ئاسکی نێره‌ به‌ یه‌کێک له‌ جوانترین ئاژه‌ڵی دارستان ئه‌ژمێردرێت.


©Tom Schandy/Samfoto©Tom Schandy/Samfoto
ره‌ین

زۆربه‌ی ره‌ینه‌کانی نه‌رویج ماڵین، به‌ڵام له‌ سڤالبارد و شوێنه‌ شاخاوىیه‌کانی باشوور (هاردانگه‌رڤیددا، دۆڤره‌ و ڕۆندان) ره‌ینی كێویش ئه‌بینرێن. ره‌ین له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئاسکه‌. له‌ نه‌رویج ره‌ین زۆر گه‌وره‌ نابێت، به‌رزایی شانی ره‌ینێکی گه‌وره‌ساڵ له‌ نێوان 107 تا 127 سم ه‌. هه‌م نێره‌که‌ی و هه‌م مێیه‌که‌ی شاخیان هه‌یه‌. ره‌ین گیاخۆره‌.


©Kjell-Erik Moseid/Samfoto©Kjell-Erik Moseid/Samfoto
رۆدیر

پێستر رۆدیر له‌ نه‌رویج ته‌نها له‌ دارستانه‌کان و له‌ قه‌راغ ڕووباره‌کان هه‌بوو له‌ ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵات (ئۆستفۆڵد)، به‌ڵام ئێستا سه‌ناسه‌ری ووڵاتدا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌. رۆدیر له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئاسکه‌. نێره‌که‌ی شاخی هه‌یه‌. به‌رزی شانی رۆدیر له‌ نێوان 64 و 89 سمدایه‌ و کێشه‌که‌ی له‌ نێوان 17 تا 23 کیلۆیه‌. رۆدیر گیاخۆره‌.


©Baard Næss/Samfoto©Baard Næss/Samfoto
ڕێوی

نزیکه‌ی 20 جۆره‌ی جیاوازی ڕێوی هه‌یه‌ له‌ جیهاندا. له‌ نه‌رویج ڕێوی سوور ئاسایترینیانه‌. ڕێوی له‌ ناو دارستاندا ئه‌ژی. له‌وێ له‌ ناو کونی قوڵی ژێر زه‌ویدا ئه‌ژی. ڕێوی هه‌تا 75 سانتیمه‌تر درێژ ئه‌بێت. جگه‌ له‌وه‌ش کلکی زۆر جوانه‌ و نزیکه‌ی نیوکه‌تر درێژ ئه‌بێت. پێسته‌که‌ی قاوه‌یىیه‌کی سووره‌ که‌ ژێره‌که‌ی کاڵه‌ و سه‌ری کلکی سپىیه‌. ڕێوی ئاژه‌ڵێکی گۆشتخۆره‌. خواردنه‌که‌ی مشک، که‌روێشک، باڵنده‌ و ماسىیه‌. هه‌روه‌ها بار bær ی کێویش ئه‌خوات.


©Baard Næss/Samfoto©Baard Næss/Samfoto
گورگ

گورگ له‌ بنه‌ماڵه‌ی سه‌گه‌. خاکىیه‌کی په‌ڵه‌ په‌ڵه‌یه‌ و سکیشی سپىیه‌. گورگ خه‌ریکه‌ له‌ناوئه‌چێت. له‌م سه‌رده‌مه‌دا چه‌ند دانه‌یه‌کی زۆر که‌م هه‌یه‌ له‌ ووڵاتدا. گورگ له‌ ڕێگه‌ی ڕاو و به‌ کۆمه‌ڵی 6-8 دانه‌یىیه‌وه‌ ئه‌ژین. له‌ ناو دارستان و به‌ره‌و سنووری سویددا ئه‌ژین.


©Kjell-Erik Moseid/Samfoto©Kjell-Erik Moseid/Samfoto
بۆره‌ مار (افعی)

بۆره‌ مار ته‌نها ماری ژه‌هرداره‌ له‌ نه‌رویج. ناسینی بۆره‌ مار ئاسانه‌ چونکه‌ هێڵێکی مارپێچی هه‌یه‌ له‌سه‌ر پشتی. خواردنی ئه‌م جۆره‌ ماره‌ مشک و ئاژه‌ڵی بچووکی تره‌. ته‌نها ئه‌گر بترسێت، پێوه‌ ئه‌دات. ئه‌گه‌ر بۆره‌ مار پێوه‌ت دا، ئه‌بێ زۆر ئاسایی بیت و بچیته‌ لای پزیشک.

Ansvarlig for disse sidene J.W. Cappelens Forlag AS. Læremidlet er utviklet med støtte fra Utdanningsdirektoratet. Tilbakemeldinger: intro@cappelen.no