Intro
Kurdisk • کردی

مێژووی نه‌رویج: جه‌نگی جیهانی دووه‌م

نه‌رویج له‌ ساڵانی 1940-1945 له‌ لایه‌ن ئه‌ڵمانیاوه‌ داگیرکرا. زۆر شت به‌ هۆی شه‌ڕه‌که‌وه‌ وێران بوو. دێکان، کارگه‌کان و هه‌موو شاره‌کان بۆمباران کران و سووتێنران. که‌می هه‌بوو له‌ هه‌موو شتێکدا، و زۆربه‌ی خه‌ڵک ژیانیان ناخۆش بوو.

جه‌نگی جیهانی دووه‌م له‌ مانگی 9 ی 1939 دا ده‌ستی پێکرد که‌ پۆڵۆنیا له‌ لایه‌ن سه‌ربازه‌ ئاڵمانىیه‌کانه‌وه‌ داگیرکرا. سه‌ربازه‌ ئه‌ڵمانىیه‌کان له‌ 9 ی مانگی 4 ی 1940 دا نه‌رویجیان داگیرکرد. زۆر شه‌ڕی کورت له‌ زۆر شوێنی ووڵاتدا ڕوویدا. به‌ڵام له‌ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێکدا ئه‌ڵمانیا کۆنترۆڵی هه‌موو نه‌رویجیان کرد. شا و حکومه‌ت هه‌ڵهاتن بۆ له‌نده‌ن له‌ به‌ریتانیا و له‌وێوه‌ به‌رده‌وامىیان دا به‌ خه‌باتی مقاوه‌مه‌.

©J.W. Cappelens arkiv©J.W. Cappelens arkiv

دوای یه‌که‌م ڕۆژه‌کانی جه‌نگ به‌رگرىیه‌کی گه‌وره‌ی سه‌ربازی له‌ نه‌رویج نه‌بوو. به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی پۆلیس له‌لایه‌ن نازیه‌کانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ئه‌چوو، ووڵات حکومه‌تێکی ده‌سکه‌لای نازیه‌کانی بۆ دانرا. ئه‌م حکومه‌ته‌ دیموکراسىیانه‌ هه‌ڵنه‌ژێردرابوو.

زۆر له‌ نه‌رویجىیه‌کان چالاکی نایاسایىیان ئه‌کرد له‌ ماوه‌ی جه‌نگدا. هه‌ندێک که‌سیش زانیاری سانسۆرنه‌کراویان په‌خش ئه‌کرده‌وه‌، بۆ نموونه‌ ڕۆژنامه‌ و نامیلکه‌. هه‌ندێکی تریش یارمه‌تی خه‌ڵکیان ئه‌دا بۆ ڕاکردن له‌ ده‌ست نازیه‌کان و ڕۆیشتن بۆ ووڵاتێکی تر؛ به‌ زۆری بۆ سوید و ئینگلته‌را. زۆریان ده‌ستگیر ئه‌کران و ئه‌خرانه‌ زیندانه‌وه‌.

ئه‌گه‌رچی وولات داگیرکرابوو، به‌ڵام زۆربه‌ی خه‌لک به‌ ئاسایی ئه‌چوون بۆ سه‌ر کاری ڕۆژانه‌یان. مناڵه‌کانیش ئه‌چوون بۆ قوتابخانه‌. به‌ڵام خواردن، جلوبه‌رگ، و که‌لوپه‌لی تر به‌ که‌می دابه‌ش ئه‌کرا و هه‌ست به‌ ئاینده‌یه‌کی نادیار ئه‌کرا.

نه‌رویج بازرگانىیه‌کی گه‌وره‌ی ده‌ریایی هه‌بوو پێش جه‌نگ. له‌ ساڵه‌کانی جه‌نگ 1940-1945 زۆر له‌ که‌شتىیه‌کان که‌لوپه‌لیان بۆ ئه‌و ووڵاتانه‌ ئه‌هێنا که‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانیادا له‌ شه‌ڕدا بوون. حکومه‌ته‌که‌ی نه‌رویج که‌ له‌ له‌نده‌ن بوو ئه‌م هاتوچۆیه‌ی ڕێکئه‌خست. نزیکه‌ی نیوه‌ی که‌شتىیه‌کان یان به‌ بۆمباران یان به‌ موشه‌کی ژێرده‌رایی ئه‌ته‌قێندرانه‌وه‌ و نزیکه‌ی 4000 ده‌ریاوانی نه‌رویجی له‌ ماوه‌ی جه‌نگه‌که‌دا گیانیان له‌ ده‌ست دا.

به‌ بۆنه‌ی شه‌ڕه‌که‌وه‌ به‌ گشی نزیکه‌ی 10000 ژن و پیاوی نه‌رویج گیانیان له‌ ده‌ست دا. له‌وانه‌ 700 که‌سیان جوله‌که‌ بوون که‌ نێردران بۆ که‌مپه‌کانی چڕکردنه‌وه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا و پۆڵۆنیا.

8 ی مانگی 5 ی 1945 ئه‌ڵمانیا خۆی دایه‌ ده‌ست هێزه‌کانی هاوپه‌یمان، و نه‌رویج جارێکی تر بۆوه‌ به‌ ووڵاتێکی ئازاد. نزیکه‌ی 50000 نه‌رویجی دوای جه‌نگه‌که‌ به‌ ووڵاتفرۆشی (خیانه‌ت) تاوانبار کران. ئه‌وان بووبوون به‌ ئه‌ندامی پارتێکی سۆسیالیستی نه‌ته‌وه‌یی به‌ ناوی "کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه‌"، که‌ هاودڵی و هاوکاریان ئه‌کرد له‌گه‌ڵ نازیه‌کان. 25 که‌س به‌ تاوانی ووڵاتفرۆشی له‌ دوای شه‌ڕه‌که‌ له‌ سێداره‌ دران.

©Sverre A. Børretzen/Scanpix©Sverre A. Børretzen/Scanpix

دوای ساڵی 1945 ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ی ووڵات ده‌ستی پێکرد. ئه‌م ماوانه‌ ماوه‌ی پڕ سه‌رقاڵی بوون. به‌رهه‌مهێنان و ناردنه‌ده‌ره‌وه‌ش زیادی کرد، و بازرگانی ده‌ریا سه‌رله‌نوێ بنیاتنرایه‌وه‌.

زۆر خه‌ڵک کاریان ده‌ست که‌وت، ئه‌گه‌رچی مووچه‌کان به‌وجۆره‌ به‌رز نه‌بوون، به‌ڵام هه‌ژاری زۆر که‌م بۆوه‌. زۆربه‌ی خه‌ڵک گه‌شبین بوون و زۆربه‌یان پێخۆشحاڵ بوون که‌ نه‌رویج ئاوه‌دان ئه‌که‌نه‌وه‌. ووشه‌کانی یه‌کسانی و هاوبه‌هایی بۆ خه‌ڵک گرنگ بوون. ئابووری نه‌رویج هێواش هێواش گه‌شه‌ی سه‌ند، هه‌رچه‌نده‌ هه‌نێک شت هه‌تا ماوه‌یه‌کی زۆریش له‌ 1950 کاندا هه‌ر دابه‌ش ئه‌کرا.

له‌ ده‌ ساڵه‌کانی دوای جه‌نگ هه‌ندێ چاکسازی کرا بۆ باشترکردنی باری ژیانی هه‌موو که‌س. ماوه‌ی کارکردن که‌متر و پشوودان زۆرتر کرا. له‌ 1967 "یاسای بیمه‌ی خه‌ڵک" بڕیاری له‌سه‌ر درا. ئه‌و یاسایه‌ به‌رگری له‌ ئاسایشی ئابووری بۆ هه‌موو دانیشتووان، هه‌روه‌ها نه‌خۆش و به‌ته‌مه‌نه‌کان، ئه‌کرد.

گفتوگۆ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان داگیرکردنی نه‌رویج، دوباره‌ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ی ووڵات دوای جه‌نگ و پێشکه‌وتنی ده‌وڵه‌تی خۆشگوزه‌رانی بکه‌.

Ansvarlig for disse sidene J.W. Cappelens Forlag AS. Læremidlet er utviklet med støtte fra Utdanningsdirektoratet. Tilbakemeldinger: intro@cappelen.no